Τι είναι ο αυτοτραυματισμός;
Είναι μια σκόπιμη πρόκληση βλάβης στον εαυτό μας.
Τι μπορεί να περιλαμβάνει;
κόψιμο
κάψιμο
υπερδοσολογία φαρμάκων ή ουσιών
χτυπήματα στον τοίχο
κατάποση επικίνδυνων ουσιών
συνεχείς προκλητοί έμετοι
άλλες πράξεις που τραυματίζουν το σώμα.
Ο ρόλος του συναισθηματικού πόνου
Παρότι οι πράξεις αυτές μπορεί να φαίνονται ακατανόητες στους άλλους, για πολλούς ανθρώπους αποτελούν έναν τρόπο να διαχειριστούν έντονα συναισθήματα, εσωτερική ένταση ή αφόρητο ψυχικό πόνο.
Ο αυτοτραυματισμός δεν είναι απλώς μια εκδραμάτιση ούτε απαραίτητα μια ψυχρά σχεδιασμένη πράξη. Συνήθως συνδέεται με μεγάλη συναισθηματική δυσφορία.
Όσοι αυτοτραυματίζονται συχνά περιγράφουν αυτή τους τη συμπεριφορά ως τη μόνο οδό για την έκφραση των συναισθημάτων που τους κατακλύζουν. Μερικοί το κάνουν παρορμητικά, μέσα σε στιγμές έντονης πίεσης, ενώ άλλοι το σχεδιάζουν από πριν. Κάποιοι μπορεί να αυτοτραυματιστούν μία ή δύο φορές, ενώ για άλλους αυτό μπορεί να εξελιχθεί σε επαναλαμβανόμενο τρόπο αντιμετώπισης των δυσκολιών. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να αντιμετωπίζεται σοβαρά, με κατανόηση και όχι με κριτική.
Διαφέρει από την απόπειρα αυτοκτονίας;
Ο αυτοτραυματισμός δεν είναι πάντα το ίδιο με την απόπειρα αυτοκτονίας. Πολλοί άνθρωποι που βλάπτουν τον εαυτό τους δεν θέλουν να πεθάνουν. Συχνότερα θέλουν να αντέξουν κάτι που μοιάζει αβάσταχτο. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι μικρός. Όποιος αρχίζει να αυτοτραυματίζεται έχει αυξημένη πιθανότητα να βρεθεί αργότερα σε μεγαλύτερο κίνδυνο, γι’ αυτό κάθε περιστατικό χρειάζεται προσοχή, υποστήριξη και αναπόφευκτα, επαγγελματική βοήθεια.
Δυστυχώς, το φαινόμενο είναι πιο συχνό απ’ όσο νομίζουμε. Υπολογίζεται ότι περίπου 1 στους 10 νέους ανθρώπους μπορεί να αυτοτραυματιστεί κάποια στιγμή, αν και αυτό πιθανότατα δεν είναι σωστή εκτίμηση καθώς πολλοί δεν ζητούν ποτέ βοήθεια ή δεν καταλήγουν σε νοσοκομείο. Ο αυτοτραυματισμός μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, αλλά παρατηρείται συχνότερα σε νέους ανθρώπους, σε άτομα που έχουν βιώσει παραμέληση ή κακοποίηση, σε ανθρώπους που ζουν με έντονη κοινωνική απόρριψη ή διακρίσεις, καθώς και σε όσους έχουν μεγαλώσει μέσα σε δύσκολες ή τραυματικές συνθήκες.
Ποια είναι τα βαθύτερα αίτια;
Υπάρχουν πολλοί λόγοι που μπορεί να οδηγήσουν κάποιον στον αυτοτραυματισμό. Συχνά συνδέεται με κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αίσθημα ντροπής, ενοχής ή αδυναμίας, προβλήματα στις σχέσεις, μοναξιά, ανεργία, πίεση στη δουλειά, στο σχολείο ή στο πανεπιστήμιο, καθώς και εμπειρίες σωματικής, συναισθηματικής ή σεξουαλικής κακοποίησης. Μερικοί άνθρωποι νιώθουν ότι οι άλλοι δεν τους ακούν ή δεν τους καταλαβαίνουν. Άλλοι βιώνουν απελπισία ή αισθάνονται ότι έχουν χάσει κάθε έλεγχο στη ζωή τους. Σε τέτοιες συνθήκες, ο αυτοτραυματισμός μπορεί να μοιάζει σαν ένας τρόπος εκτόνωσης, ελέγχου ή ανακούφισης.
Για αρκετούς ανθρώπους, ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί προσωρινά. Μπορεί να μειώνει την ένταση, να φέρνει μια στιγμιαία αίσθηση ανακούφισης ή να μετατρέπει τον ψυχικό πόνο σε σωματικό, που φαίνεται πιο «συγκεκριμένος» και πιο εύκολος να τον αντέξει κανείς. Σε άλλες περιπτώσεις, μοιάζει με τιμωρία του εαυτού ή με έναν τρόπο να εκφραστεί κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια. Παρά τη στιγμιαία ανακούφιση, όμως, ο αυτοτραυματισμός συνήθως δεν λύνει τα βαθύτερα προβλήματα και μπορεί να οδηγήσει σε έναν κύκλο ενοχής, μυστικότητας και επανάληψης.
Αυτό δεν σημαίνει πάντα ότι κάποιος έχει μια συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή, αλλά πολύ συχνά δείχνει ότι υπάρχει σοβαρή ψυχική επιβάρυνση. Μπορεί να συνυπάρχουν κατάθλιψη, άγχος, δυσκολίες στη ρύθμιση συναισθημάτων, τραυματικές εμπειρίες ή προβλήματα με αλκοόλ και ουσίες. Σε κάθε περίπτωση, το βασικό μήνυμα είναι ότι όποιος αυτοτραυματίζεται αξίζει βοήθεια, φροντίδα και σοβαρή αντιμετώπιση.
Η σημασία της υποστήριξης και της ψυχοθεραπείας
Η αναζήτηση βοήθειας συχνά είναι δύσκολη. Πολλοί ντρέπονται, φοβούνται την απόρριψη ή πιστεύουν ότι κανείς δεν θα τους καταλάβει. Άλλοι νιώθουν ότι ο αυτοτραυματισμός είναι ο μόνος τρόπος που έχουν για να συνεχίσουν να αντέχουν. Παρ’ όλα αυτά, το να μιλήσει κανείς σε έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης μπορεί να είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Ένας φίλος, ένα μέλος της οικογένειας, ένας γιατρός ή ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει να σπάσει η σιωπή και να ξεκινήσει η υποστήριξη.
Υπάρχουν ορισμένα σημάδια που δείχνουν αυξημένο κίνδυνο: όταν χρησιμοποιούνται πιο επικίνδυνες ή βίαιες μέθοδοι, όταν ο αυτοτραυματισμός γίνεται συχνά ή όταν συνυπάρχουν σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η επαγγελματική βοήθεια είναι απαραίτητη. Οι ψυχοθεραπείες, όπως η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, η διαλεκτική-συμπεριφορική θεραπεία, η θεραπεία επίλυσης προβλημάτων ή άλλες μορφές ψυχοθεραπείας, μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση των επιφανειακών αλλά και των βαθύτερων αιτίων του αυτοτραυματισμού ώστε να ανευρεθούν ασφαλέστεροι τρόποι αντιμετώπισης. Οι ομάδες αυτοβοήθειας ή η υποστήριξη μέσα από σχέσεις εμπιστοσύνης επίσης βοηθούν συχνά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι χρήσιμη και η οικογενειακή ή ομαδική θεραπεία, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν δυσκολίες στην επικοινωνία, συγκρούσεις ή έλλειψη κατανόησης στο άμεσο περιβάλλον. Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλους. Αυτό που χρειάζεται είναι υποστήριξη προσαρμοσμένη στις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.
Πρακτικοί τρόποι αυτοβοήθειας
Υπάρχουν και πρακτικοί τρόποι αυτοβοήθειας σε στιγμές έντονης παρόρμησης. Είναι σημαντικό να θυμάται κανείς πως η επιθυμία για αυτοτραυματισμό συνήθως κορυφώνεται και μετά υποχωρεί. Αν καταφέρει να αντέξει αυτή τη δύσκολη στιγμή χωρίς να βλάψει τον εαυτό του, συχνά η ένταση μειώνεται. Μπορεί να βοηθήσει να μιλήσει σε κάποιον, να απομακρυνθεί από ένα φορτισμένο περιβάλλον, να περπατήσει, να ακούσει μουσική, να γράψει όσα νιώθει, να χρησιμοποιήσει ασφαλείς τεχνικές εκτόνωσης, όπως να κρατήσει παγάκια, ή να στραφεί σε κάτι που του προσφέρει ανακούφιση χωρίς να προκαλεί τραυματισμό. Η καλοσύνη προς τον εαυτό, όσο δύσκολη κι αν φαίνεται εκείνη τη στιγμή, είναι βασικό στοιχείο της ανάρρωσης.
Όταν κάποιος δεν βρίσκεται σε κρίση, μπορεί να είναι χρήσιμο να σκεφτεί πότε και γιατί εμφανίζονται αυτές οι παρορμήσεις, τι τις πυροδοτεί και τι έχει βοηθήσει στο παρελθόν. Ένα σχέδιο κρίσης, γραμμένο από πριν, μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο: ποιον θα καλέσει, τι θα κάνει για να προστατευτεί, ποιες στρατηγικές θα δοκιμάσει πρώτα. Η πρόληψη συχνά αρχίζει με την καλύτερη κατανόηση του εαυτού.
Πώς να βοηθήσετε έναν δικό σας άνθρωπο
Για όσους έχουν δίπλα τους κάποιον που αυτοτραυματίζεται, η πιο σημαντική στάση είναι η ήρεμη παρουσία, η ακρόαση χωρίς κριτική και η ενθάρρυνση προς βοήθεια. Δεν χρειάζεται να γίνουν θεραπευτές ούτε να επιβάλουν υποσχέσεις. Χρειάζεται να δείξουν ότι παίρνουν τον πόνο στα σοβαρά, ότι δεν ντρέπονται για τον άνθρωπό τους και ότι είναι πρόθυμοι να σταθούν δίπλα του. Το να ακούς χωρίς πανικό, θυμό ή απειλές μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά.
Ο αυτοτραυματισμός είναι σημάδι βαθιάς δυσφορίας, όχι αδυναμίας χαρακτήρα. Χρειάζεται κατανόηση, υποστήριξη και συχνά επαγγελματική φροντίδα. Όσο πιο νωρίς σπάσει η σιωπή, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες να βρεθούν ασφαλέστεροι τρόποι αντιμετώπισης και να μειωθεί ο κίνδυνος. Κανείς δεν χρειάζεται να περνά μόνος του τέτοιες δυσκολίες και εσωτερικές συγκρούσεις.
Δρ. Εύα-Μαρία Τσαπάκη, BSc(Hons), MBBS, MSc, PhD(London), MRCPsych
Εξειδίκευση στις διπολικές διαταραχές, Harvard Medical School, ΗΠΑ
Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Πηγές:
https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/self-harm, accessed 23/03/2026
https://www.nice.org.uk/guidance/ng225, accessed 23/03/2026
https://www.nami.org/co-occurring-conditions/self-harm/, accessed 23/03/2026
